Pórtico da Gloria

O Pórtico da Gloria é a entrada occidental da catedral románica. Ideada polo xenio do Mestre Mateo, está considerado unha obra cume da arte universal. A figura do Mestre Mateo está asociada de maneira exclusiva á catedral de Santiago de Compostela, meta de miles de peregrinos que acudían -e acoden- ata ela para render culto ao apóstolo Santiago. Polo menos desde 1168, data de concesión dunha pensión vitalicia por parte do rei Fernando II de León, Mateo atopábase á fronte das obras do templo compostelán, cuxa construción comezara en 1075 e non finalizaría ata 1211. Mateo e o seu equipo levaron a cabo importantes obras en tres campos destacados: a denominada “cripta”, situada baixo o Pórtico da Gloria, o propio pórtico e a desaparecida fachada occidental. Levou a cabo ademais un coro pétreo que se instalou nos catro primeiros tramos da nave central da igrexa.

Entre os anos 1168 e 1211, o Mestre Mateo desenvolveu un ambicioso proxecto na catedral compostelá que supuxo a conclusión do templo románico, iniciado cara 1075 e, ao mesmo tempo, a súa adaptación espacial e conceptual. O documento de concesión dunha pensión vitalicia por parte de Fernando II de Galicia e León, datado o 23 de febreiro de 1168, e a inscrición dos dinteles do Pórtico da Gloria, do 1 de abril de 1188, onde se deixa constancia que Mateo dirixiu a obra “desde os cimentos”, son as dúas únicas referencias contemporáneas que existen sobre un personaxe clave na historia da arte que, con todo, mantén un halo enigmático.

O Mestre Mateo tamén se representou aos pés do Pórtico da Gloria, un retrato de humildade, inédito na súa época, que foi “ canonizado” popularmente adquirindo o nome de Santo dous Croques.

O Mestre Mateo completou a construción da catedral polo seu peche occidental, salvando o desnivel do terreo coa construción dunha innovadora cripta, sobre a que se sitúa o Pórtico da Gloria, cuxo mensaxe se completa na tribuna. Orixinalmente, o Pórtico abríase por unha fachada exterior, que continuaba o programa iconográfico do conxunto e que foi modificada no século XVI para colocar unhas portas que pechasen o templo, que ata entón estaba aberto permanentemente; por fin, a mediados do século XVIII, esta fachada substituíuse pola actual, barroca, quedando o Pórtico mutilado e encaixonado tras ela.

O proxecto mateano tamén incluíu a construción dun coro de pedra, que ocupou os primeiros tramos da nave central e no que se daba continuidade ao programa iconográfico do Pórtico. Este coro foi derrubado en 1604 e substituído por outro de madeira, hoxe tamén retirado da súa localización orixinal. Así mesmo, o taller dirixido por Mateo realizou a escultura de Santiago do altar maior –hoxe moi modificada— marcando con ela un eixo lonxitudinal oeste – este no templo, con dúas esculturas sedentes de Santiago o Maior en cada un dos seus extremos.

Todo estaría concluído o 21 de abril de 1211, cando tivo lugar a solemne consagración da Catedral de Santiago.

No Pórtico da Gloria, o Mestre Mateo desenvolveu un complexo programa iconográfico de contido apocalíptico e salvífico centrado na visión da Xerusalén celeste, completando a historia da salvación do Home iniciada nas portadas laterais da catedral románica.

A mensaxe iníciase na cripta do Pórtico, onde se representa o mundo terreal, que necesita dos astros para iluminarse –nas claves das bóvedas—, ao contrario que a nova Xerusalén, cuxa luz é o Cordeiro –na clave da tribuna—.

O Pórtico aséntase directamente sobre unha serie de animais, reais e fantásticos, procedentes do bestiario medieval, cada un deles co seu propio significado; serían os símbolos do mal oprimidos pola Gloria de Deus. Os arcos laterais carecen de tímpano; no esquerdo, de complexa interpretación, representaríase o Pobo de Israel, na arquivolta superior, suxeito á lei mosaica e, na inferior, o descenso de Cristo ao limbo. No da dereita, represéntase o Xuízo Final, coas cabezas de Cristo e San Miguel na clave, separando aos benaventurados, que son conducidos á Gloria e aos condenados, que sofren tormento.

A Gloria do tímpano central está presidida por unha imaxe de Cristo en Maxestade, rodeado polos catro evanxelistas e o grupo de benaventurados. Na parte inferior, represéntanse anxos con instrumentos da Paixón e, na arquivolta, vinte e catro anciáns afinan os seus instrumentos para tocar música celestial. O tímpano susténtase sobre os dinteis, coa inscrición conmemorativa da súa colocación en 1188 e un parteluz presidido por unha imaxe sedente de Santiago o maior coroando a columna coa árbore de Jesé, a xenealoxía humana de Cristo que se completa coa divina no capitel da Trindade.

Nos laterais, repártense unha serie de estatuas-columna, con profetas á esquerda e apóstolos á dereita, que se continúan na contrafachada e, tamén, na desaparecida fachada exterior, da que se conservan distintas pezas.

A individualización dos rostros e a complicidade entre os personaxes do Pórtico da Gloria, constitúe unha das principais achegas do Mestre Mateo á historia da arte.

Entre os anos 2008 e 2018, o Pórtico da Gloria someteuse a unha profunda e complexa restauración,que contou co mecenado da Fundación Barrié. Logo dunha fase de estudos previos sobre o estado de conservación e causas da deterioración da obra, procedeuse ás intervencións sobre o conxunto, centradas, principalmente, en dous aspectos: corrixir as filtracións de humidade e a condensación no Pórtico da Gloria e recuperar a policromía orixinal que se conservaba baixo o po e a sucidade. Deste xeito, recuperouse unha obra cume da arte medieval, que recuperou parte do seu esplendor, apreciándose restos de ata tres capas de policromía completa e outros repintes parciais, desde a pintura orixinal aplicada polo obradoiro do Mestre Mateo ata o Barroco.

O delicado da obra esixe a aplicación de medidas de conservación preventiva que eviten un novo deterioro do Pórtico da Gloria, motivo polo cal é preciso manter unhas condicións estables de humidade e temperatura, así como limitar o número de persoas que poden estar, ao mesmo tempo, na contorna do conxunto.

Más información

Visitas al Pórtico de la Gloria

Una vez terminada la restauración del Pórtico de la Gloria, desde la Catedral de Santiago se ha establecido un sistema de visitas que permita acceder al espacio y garantice, a la vez, la aplicación de las necesarias medidas de conservación preventiva que protejan al monumento e impidan un nuevo deterioro.